U bent hier

Nanodeeltjes : gezondheidsrisico’s

Wat zijn nanodeeltjes ?

Nanodeeltjes zijn deeltjes die kleiner zijn dan 100 nanometer. Aangezien een nanometer gelijk is aan een miljardste van een meter of een miljoenste van een millimeter, gaat het om zéér kleine deeltjes gaat, die niet met het blote oog kunnen waargenomen worden. Ze kunnen van nature voorkomen (bv. vulkaanas), of het onbedoelde gevolg zijn van menselijk handelen (bv. uitlaatgassen, stof bij slijpen of lassen). Maar steeds meer worden ze bewust geproduceerd door de mens omwille van hun specifieke eigenschappen (bv. betere geleiding, lager gewicht, kleiner formaat).

Er wordt heel wat onderzoek gevoerd naar de gezondheidsgevolgen van nanodeeltjes. Omwille van hun uiterst kleine omvang kunnen nanodeeltjes specifieke (eco)toxicologische kenmerken bezitten die nog weinig gekend zijn. Voor bepaalde nanodeeltjes zijn er reeds concrete negatieve gezondheidseffecten vastgesteld, voor andere nanodeeltjes moet verder onderzoek gebeuren. Zoals steeds is voorkomen beter dan genezen.

Gezondheidsrisico’s van nanodeeltjes

De belangrijkste gekende gezondheidsrisico’s zijn toxische effecten, ontploffingsgevaar, ontvlambaarheid en katalytisch vermogen.
De belangrijkste gezondheidseffecten van nanodeeltjes werden geobserveerd in de longen en zijn onder meer ontsteking, weefselschade, oxidatieve stress, chronische toxiciteit, cytotoxiciteit, fibrose en tumorvorming. Sommige nanaodeeltjes kunnen ook een negatief effect hebben op het bloedvatenstelsel.

Blootstelling aan nanodeeltjes op de werkplek

De drie meest voorkomende blootstellingsroutes aan nanodeeltjes op de werkplek zijn:

  • Inhalatie: blootstelling via de luchtwegen is de meest voorkomende blootstellingsroute
  • Inslikking: direct via de mond of indirect via de luchtwegen
  • Dermaal: blootstelling via (beschadigde) huid lijkt in vergelijking met inhalatie en inslikking lagere opnameniveaus te leiden.

De kans op blootstelling is voornamelijk afhankelijk van de kans dat nanodeeltjes in de lucht vrijkomen. Als algemene regel geldt daarom dat gassen die nanodeeltjes bevatten schadelijker zijn dan nanodeeltjes in vloeistoffen, die dan weer schadelijker zijn dan gebonden of gefixeerde nanodeeltjes (vaste stoffen die nanodeeltjes bevatten).

Risicoanalyse algemeen

De werkgever is verplicht om op regelmatige basis een risicoanalyse uit te voeren en op basis hiervan passende preventiemaatregelen te nemen (Art. 3-9 van het KB van 27 maart 1998). Deze risicoanalyse moet in principe ook de risico’s m.b.t. nanodeeltjes analyseren.

Een groot probleem m.b.t. nanodeeltjes is echter juist het gebrek aan informatie over de aanwezigheid ervan. Veiligheidsinformatiebladen (VIB's), die een belangrijk informatiehulpmiddel zijn voor de preventie van risico's die verbonden zijn aan gevaarlijke stoffen op het werk, bevatten over het algemeen weinig tot geen informatie over de aanwezigheid van nanodeeltjes en hun kenmerken, risico's voor werknemers en preventie.

In België is hier begin van werk mee gemaakt door het KB van 27 mei 2014 (publicatie B.S. 24 september 2014) betreffende het op de markt brengen van stoffen geproduceerd in nanoparticulaire toestand (zie verder).

Preventiemaatregelen

De algemene en specifieke preventiemaatregelen zoals bepaald in het KB van 11 maart 2002 betreffende de bescherming van de gezondheid en de veiligheid van de werknemers tegen de risico’s van chemische agentia op het werk zijn van toepassing.

Zoals bij andere gezondheids- en veiligheidsrisico’s, moet ook hier de preventiehiërarchie gerespecteerd worden (Art. 5 van de Wet van 4 augustus 1996) :

  1. Verwijdering en vervanging van wat gevaarlijk is door wat minder gevaarlijk is:
    • Bijvoorbeeld: Gebruik in poedervorm vermijden, voorkeur geven aan vloeibare suspensies of verwerking in matrices
  2. Technische beheersingsmaatregelen (bestrijding risico’s aan de bron):
    • Bijvoorbeeld: Productie in een gesloten systeem om menselijke tussenkomst te vermijden; voldoende ventilatie
  3. Organisatorische maatregelen
    • Bijvoorbeeld: Afscheiding tussen besmette en niet-besmette zones; signalisatie (CLP)
  4. Individuele beschermingsmaatregelen, waaronder persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM)
    • Bijvoorbeeld: rookmasker, handschoenen, veiligheidsbril, overall met kap met sluiting aan de hals

Wetgeving inzake registratie in Belgie 

Om een effectief preventiebeleid te kunnen voeren, moet men natuurlijk op de hoogte zijn van de aanwezigheid van nanodeeltjes op de werkplaats. Een correcte registratie van de nanodeeltjes en informatie aan de betrokken werknemers is dan ook cruciaal.

Het KB van 27 mei 2014 (publicatie B.S. 24 september 2014) betreffende het op de markt brengen van stoffen geproduceerd in nanoparticulaire toestand, is een belangrijke eerste stap om meer zicht te krijgen op welke nanodeeltjes aanwezig zijn op de werkplek. De bedoeling van dit KB bestaat erin om een register op te stellen van stoffen die geproduceerd worden in nanoparticulaire toestand en die in België op de markt worden gebracht.

De persoon die verantwoordelijk is voor het op de markt brengen van de stof of het mengsel, is verplicht het te registreren. Bovendien voorziet het KB in een informatieplicht aan het CPBW. De informatie m.b.t. de producten die de werkgever geregistreerd heeft of waarvoor hij een registratienummer ontvangen heeft, moet voortaan aan het CPBW meegedeeld worden.

De registratieplicht geldt vanaf 1 januari 2016, voor nanodeeltjes die als zelfstandige producten op de markt worden gebracht, en vanaf 1 januari 2017, voor nanodeeltjes die verwerkt worden in mengsels.

Het KB stelt eveneens dat stoffen die al op 1 januari 2016 op de markt waren, vóór 1 januari 2016 geregistreerd moeten zijn. Mengsels die op 1 januari 2017 al op de markt waren, moeten vóór 1 januari 2017 geregistreerd zijn.

De geregistreerde gegevens moeten een eerste keer geactualiseerd worden tegen 31 maart 2017 (voor nanoproducten) of tegen 31 maart 2018 (voor nanomengsels).

Er komt ook een kennisgevingsplicht voor voorwerpen en samengestelde objecten die nanodeeltjes bevatten, maar die zal pas inwerking treden op een latere datum, die door de Koning bepaald zal worden.

Bijzondere aandacht voor nano bij onderhoudswerkzaamheden

Onderhoudswerk

Onderhoudswerk bestaat doorgaans uit het onderhouden, repareren, controleren, testen, aanpassen of vervangen van onderdelen en kan ook verwijzen naar, bijvoorbeeld, het openen van gesloten productiesystemen, het vervangen van filters, het verwijderen van verflagen, stralen, slijpen, zandstralen, het aanbrengen van plamuur, het aanbrengen van verf, isoleren en het repareren van een spanningsnet, gas- of watervoorziening. Aangezien onderhoudswerk in zekere mate in alle sectoren en arbeidsomgevingen wordt verricht, lopen onderhoudswerkers meer risico dan andere werknemers om blootgesteld te worden aan een groot aantal verschillende beroepsrisico's.

Voor werknemers in de bouw kan onderhoudswerk zelf hun hoofdactiviteit zijn.

Blootstelling aan nanodeeltjes bij onderhoudswerk

Onderhoudswerkers kunnen op verschillende manier in contact komen met nanodeeltjes bij hun werk:

  • Onderhoudswerk aan producten (of gebouwen) die nanodeeltjes bevatten (bv. een productielijn waarin nanodeeltjes of producten met nanodeeltjes worden gebruikt of verwerkt) 
  • Gebruik van onderhoudsproducten die nanodeeltjes bevatten (bv. verf, vernis, coatings, houtconserveringsmiddelen). Zie tabel 2 in de fiche in bijlage voor meer voorbeelden. 
  • Vrijkomen van nanodeeltjes bij onderhoudswerkzaamheden (bv. polijsten, slijpen)

Specifieke gezondheidsrisico’s voor onderhoudswerkers 

Voorbeelden van nanodeeltjes waaraan onderhoudswerkers zouden kunnen worden blootgesteld en hun gezondheidsrisico's zijn in tabel 1 vermeld. Deze nanodeeltjes zijn in het bijzonder relevant voor onderhoudswerk, omdat ze worden gebruikt in verf, desinfectiemiddelen, reinigingsmiddelen of andere producten die gewoonlijk voor onderhoudswerk worden gebruikt.

Nanomateriaal Gezondheidseffect
Zilveren nanodeeltjes

Aanwijzingen dat blootstelling leidt tot allergieën, longoedemen en argyria (d.w.z. grijze of grijsblauwe verkleuring of zwarte pigmentatie van de huid, nagels, ogen, slijmvliezen of interne organen door zilverophopingen), die onomkeerbaar en ongeneeslijk zijn.

Nanodeeltjes titaandioxide (TiO2) 

Indien geïnhaleerd, worden deze deeltjes door het Internationaal Instituut voor Kankeronderzoek (IARC) ingedeeld onder 'mogelijk kankerverwekkend voor mensen'.

Silica nanodeeltjes Longontsteking, granuloomvorming en foca zijn gerapporteerde gevolgen van blootstelling via de luchtwegen.

Specifieke preventiemaatregelen bij onderhoudswerk

1. Verwijdering en vervanging: 

Enkele vuistegels hierbij zijn:

  • Het gebruik van poeders zo veel mogelijk beperken door te kiezen voor vloeibare of gefixeerde alternatieven
  • Kiezen voor onderhoudsproducten die geen nanodeeltjes bevatten

Maar dit vormt geen oplossing voor onderhoud aan producten of gebouwen die al nanodeeltjes bevatten. Hier zijn andere maatregelen nodig.

2. Technische beheersingsmaatregelen (bestrijding risico’s aan de bron):

Het gaat om maatregen die genomen worden aan de emissiebron zelf, zoals:

  • Insluiting door gebruik te maken van gesloten systemen en door behuizingen omsloten installaties (meest efficiënte technische beheersingsmaatregel)
  • Doeltreffende lokale (mobiele) afzuigsystemen wanneer insluiting niet haalbaar is.
3. Organisatorische maatregelen:

Het gaat onder meer om :

  • Specifieke zones aanwijzen voor het uitvoeren van onderhoudswerk waarbij nanodeeltjes zouden kunnen vrijkomen (hetzij uit onderhoudsproducten hetzij uit de te onderhouden voorwerpen). Deze zones moeten worden geïsoleerd of gescheiden, bijvoorbeeld door muren, van andere werkplekken en duidelijk worden aangeduid met passende signalering.
  • Het aantal werknemers dat mogelijk risico loopt en de duur van de blootstelling aan nanodeeltjes tot een minimum beperken. 
  • Voor onbevoegd personeel de toegang verbieden tot de zone waar het onderhoudswerk wordt uitgevoerd, bijvoorbeeld door signalering te plaatsen of de zone af te zetten.
  • Regelmatige reiniging (nat afnemen) van werkplekken waar nanodeeltjes worden gebruikt of gehanteerd. 
  • Bewaking van luchtconcentratieniveaus, bv. in vergelijking met achtergrondniveaus wanneer geen nanodeeltjes worden gehanteerd. 
  • Voldoende tijd voorzien voor het onderhoud (afwezigheid van tijdsdruk).
  • Voldoende opleiding en veiligheidsinstructies. 
  • Reiniging van de werkplek na het onderhoud. 
  • Gezondheidstoezicht op de onderhoudswerkers die blootgesteld worden aan nanodeeltjes (Zie art. 2, §3 en art. 4, § 1 KB van 28 mei 2003)

M.b.t. onderhoudswerkzaamheden waarbij nanodeeltjes in poedervorm (ontploffingsgevaar) kunnen vrijkomen, kunnen bijkomend volgende maatregelen aanbevolen worden:

  • De werkzaamheden moet zoveel mogelijk worden beperkt tot specifieke zones voor explosiegevaarlijke materialen en plaatsvinden in inerte atmosferen. 
  • Materialen moeten oplosbaar worden gemaakt door de werkplek te bevochtigen (voorkomen van stofdeeltjes). 
  • De werkplek moet worden ontdaan van apparatuur met een snelstarter en andere ontstekingsbronnen of omstandigheden die het opbouwen van elektrostatische ladingen mogelijk maken. 
  • Stoflagen moeten worden verwijderd door ze nat op te dweilen.
  • De opslag van ontplofbare of brandbare materialen op de werkplek moet tot een minimum worden beperkt. Het gebruik van antistatische zakken valt te overwegen.
4. Persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM)

Wanneer bovenstaande maatregelen niet mogelijk zijn of volstaan, kunnen PBW worden voorzien. De aanbevelingen voor beschermingsmiddelen tegen nanomaterialen zijn momenteel dezelfde als die voor de preventie van blootstelling aan stofdeeltjes en aerosolen of, afhankelijk van het type blootstelling in kwestie, dermale blootstelling.

Een correct gebruik en onderhoud van PBM is minstens even belangrijk als de keuze van de meest gepaste PBM zelf.

Voor meer info: zie de fiche uitgebracht door EU-OSHA

Actualiteit · Gepubliceerd op 8 december 2015, 15:30

Vanaf 1 januari 2016, moet de werkgever de gebruikte nanomaterialen geregistreeren en het CPBW informeren. Lees verder

  • Nanomaterialen in onderhoudswerk : beropsrisico's en preventie

    Download (588.79 KB)
  • Gezondheid op het werk: voorzorgsbeginsel voor nanomaterialen

    Download (3.15 MB)